हजारीबाग प्री बोर्ड इंटरमीडिएट परीक्षा-01 (2026-27)
कक्षा 12 विषय - संस्कृत
सामान्य
निर्देश :
1.
अस्यां प्रश्नेन सहितायाम् उत्तरपुस्तिकायां बहुविकल्पीयाः अतिलघुत्तरीयाः, लघुत्तरीयाः
दीर्घोत्तरीयाश्चय प्रश्नाः सन्ति ।
2.
बहुविकल्पीयप्रश्नेषु चत्वारो विकल्पाः (क, ख, ग, घ) सन्ति। परीक्षार्थिना अस्यामेव
प्रश्नेन सहितायाम् उत्तरपुस्तिकायां प्रदत्तस्थानेषु उचितं विकल्पं चेतव्यम्।
उदाहरणम्
प्रश्नः सं (क) कखग (ख) पभव (ग) गदज (घ) जबस
यदि
उचितमुत्तरं ग अस्ति, तर्हि परिक्षार्थिना प्रश्नेन सहितायाम् उत्तरपुस्तिकायां
प्रदत्तस्थाने प्रश्न सं 1-(ग) गदज इति लेखनीयम् अस्ति।
3.
अस्यां प्रश्नेन सहितायाम् उत्तरपुस्तिकायां चत्वारः खण्डाः सन्ति क (A), ख (B), ग
(C), घ (D)
खण्डः
क : प्रश्नसंख्या 1 तः 30 यावत् बहुविकल्पीयाः प्रश्नाः सन्ति, प्रत्येक प्रश्नः
एकाड्ङ्कस्य वर्तते। सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः सन्ति। अनुचिताय उत्तराय अड्ङ्कः न
न्यूनीक्रियते ।
खण्डः
ख : प्रश्नसंख्या 31 तः 38 यावत् अतिलघुत्तरीयाः प्रश्नाः सन्ति, प्रत्येक प्रश्नः
द्वयोः अड्कयो वर्तते। केषाञ्चन् षट् प्रश्नानाम् उत्तराणि लेखनीयानि।
खण्डः
ग: प्रश्नसंख्या 39 तः 46 यावत् लघुत्तरीयाः प्रश्नाः सन्ति, प्रत्येकं प्रश्नः
त्रयाणाम् अड्कनां वर्तते। केषाञ्चन् षट् प्रश्नानाम् उत्तराणि 150 शब्देषु
लेखनीयानि।
खण्डः
घ : प्रश्नसंख्या 47 तः 52 यावत् दीर्घोत्तरीयाः प्रश्नाः सन्ति, प्रत्येक प्रश्नः
पञ्चानाम् अड्कानां वर्तते। केषाञ्चन् चतुर्णा प्रश्नानाम् उत्तराणि 250 शब्देषु
लेखनीयानि ।
4.
परीक्षार्थी सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं यथासम्भवं स्वशब्दैः एव दद्यात् ।
5.
परीक्षार्थी परीक्षाभवनात् निर्गमनात् प्राक् स्वकीयां प्रश्नेन सहितायाम् उत्तरपुस्तिकां
वीक्षकाय अनविार्यरूपेण प्रदद्यात् ।
खण्ड क (A)
प्रथमतः (1) त्रिंशत्यावत् (30) बहुवैकिल्पकाः प्रश्नाः
1 प्रत्येकं प्रश्नस्य कृते 1 अड्ङ्कः निर्धारितः ।
अपठितांश-अवबोधनम्
निर्देश: अद्योलिखितं अनुच्वेंद पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान्
विकल्पेम्यः उत्तरत अनुच्छेदः
सर्वेशु धनेषु विद्याधनम् एव उत्तमं धन मन्यते। विधया एव
जनाः जानन्ति यत् किं कर्त्तव्यम् अस्ति कि च अकर्तव्यम्। अनया एव ज्ञायते चत् किम्
उचितम अस्ति कि च अनुचितम। विद्याधनेन एवं वयं जानीमः चत् कः सन्मार्ग अस्ति कः च कुमार्गः।
विद्यया एवं मनुष्यः संसारे सम्मान प्राप्नोति । विधाहीनः जनः पशुतुल्यः एव भवति ।
कर्त्तव्यकर्तव्ययोः धर्माधर्मयोः, हानिलाभयोः उचितानुचितयोष्च मध्ये सः अन्तरं न जानाति।
विधाया एवं मानवजीवनमूल्यं ज्ञायते, जनानां सुखदुःखयोः भागं विषया एवं गृहयये। विधाहीनस्य
जनस्य जीवने कदापि सुखं, सोहार्द्र, प्रसन्नता सहभागिताः च न भवन्ति। अतः विधा विहीनः
पशु इति कपचित्वा विधायाः गुणगानं शास्त्रैकृत्तम । विधाधनाय वार वारं नमः।
1. किं धनम् उत्तमं मन्यते ?
(क) विद्याधनम्
(ख) पशुजनम्
(ग) सर्वधनम्
(घ) साधुधनम्
2. कया मनुष्यः सम्मान प्राप्तोति ?
(क) विद्यया
(ख) अनया
(ग) कन्या
(घ) ललया
3. वयम् इति कर्तपदस्य क्रियापदं किम् ?
(क) जानान्ति
(ख) जानीमः
(ग) जानामः
(घ) ज्ञास्यामः
4. गद्यांशे अव्ययपदं किम् ?
(क) जानीमः
(ख) एव
(ग) अस्ति
(घ) कः
5. सवेषु पदेशु कः विभक्ति अस्ति ?
(क) पञ्चमी
(ख) षष्ठी
(ग) सप्तमी
(घ) तृतीय
पठितावबोधनम्
निर्देश: अधोलिखित गद्यांश, पद्यं, नाय्यं च पठित्वा प्रदत्त
प्रश्नान् विकल्पेभ्यः उत्तरत
पद्यांश
तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निः सेषविक्षाणित कोष जातम् ।
उपात्त विद्यो गुरुदक्षिणर्थी कौत्सः प्रमेदे दरतन्तुशित्यः
।।
6. विश्वजित यज्ञ कः अकरोत् ?
(क) कुबेरः
(ख) इन्द्रः
(ग) वरूणः
(घ) रघुः
7. कौत्सः कस्य शिष्यः आसीत ?
(क) विश्वामित्रत्य
(ख) द्रोणाचार्यस्य
(ग) वरतन्तोः
(घ) परशुरामस्य
8. रघु कम् अध्वरम् अनुतिष्ठति सम ?
(क) अश्वमेघः
(ख) विश्वजित
(ग) पुत्रेष्टिः
(घ) कोऽपि
9. यज्ञे इत्यर्थ पदस्य अत्र कः पर्यायः ?
(क) निः रोषे
(ख) क्षितीशम्
(ग) विश्वजिति
(घ) अध्वरे
10. दक्षिणार्थी अस्य सन्धिविच्छेद चिनुत
(क) द + क्षिणार्थी
(ख) दक्षि + णार्थी
(ग) दक्षिणा + अर्थी
(घ) दक्षिणा + थी
गद्यांश
एवं समातिक्रामत्सु दिवसेषु राजा चन्द्रापीडस्य यौवराज्याभिषेकं
चिकीर्षुः प्रति हारानुपकरणसम्मारसड ग्रहार्थभादि देश। समुपस्थित यौवराज्यभिषेकं च
तं कदाचिद् दर्शनार्थमागत मारूविनयमपि विनीततरमिच्छन् कतुं शुकनासः सविस्तरुवाच -
"तात् ! चन्द्रीपीड ! विदितवेदित व्यस्या धीत सर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमप्युपदेष्टव्यमस्ति
। केवलं च निसर्गत एवातगहनं तमो यौवनप्रभवम्। अपरिणामोपशमो दारूणो लक्ष्मीमदः ।
11. यौवनप्रभवम् मदः कीदृशं भवति ?
(क) अतिसुन्दरम्
(ख) अतिगहनम्
(ग)
अतिप्रियम्
(घ) सुसज्जितः
12. राजा कस्य यौवराज्याभिषेक कर्तुम् इच्छति
स्म ?
(क) तारापीडस्य
(ख) शुकनासस्य
(ग) वैशम्पायनस्य
(घ) चन्द्रापीडस्य
13. चन्द्रापीडः कस्य समीपे दर्शनार्थ गच्छति
?
(क) तारापीडस्य
(ख) वैशम्पायनस्य
(ग) शुकनास्य
(घ)
प्रतिहारस्य
14. दारुणः इति पदं कस्य विशेषम् ?
(क)
तारापीडस्य
(ख) लक्ष्मीमदः
(ग)
प्रतिहारस्यः
(घ)
चन्द्रापीडस्य
15. स्वभावतः इति पदस्य कः पर्यायः अत्र प्रयुक्तः ?
(क) निसर्गतः
(ख)
राजा
(ग)
तात
(घ)
प्रतिहारः
नाटयांशः
जनकः
- अये, शिष्टानष्याय इत्यस्खलितं, खेलतां बदूनां कोलाहलः ।
कौसल्या
- सुलभसौख्यमिदानीं बालत्वं भवति। अहां, एतेषां मध्ये क एष रामभद्रस्य मुग्धललित तैरडैर्दारकोडस्माकं
लोचने शीतलयति ?
अरूधती
- कुबलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनो
वटुपरिषद
पुण्यक्षिकः श्रियैव समाजयन् ।
पुनरपि
शिशुभूतो वत्सः स मे रघुनन्दनो
झटिति
कुरूते दृष्टः कोऽय दृशोरमृताञ्जनम् ।।
16. कौसल्या कस्य पत्नि आसीत ?
(क) दशरथस्य
(ख)
रामस्य
(ग)
भगीरथस्य
(घ)
बटवस्य
17. इत्यस्खलितं पदस्य विच्छेद चिनुत
(क)
इत्यस्य + खलितं
(ख)
इति + स्खलितं
(ग) इति + अस्खलितं
(घ)
इत्य + अस्खलितं
18. श्री जनकः राजा आसीत् ?
(क)
काश्याः
(ख)
अयोध्यायाः
(ग)
मधुरायाः
(घ)
वृन्दावनस्य
Note-
श्री जनकः विदेहस्य (मिथिलायाः) राजा आसीत्,
19. वाल्मीकिः कस्य ग्रन्थस्य रचनाकारः ?
(क) रामायणस्य
(ख)
महाभारतस्य
(ग)
मेघदूतस्य
(घ)
उत्तररामचरितस्य
20. संवादः कयो कध्ये प्रचलति ?
(क) जनक-कौसल्या
(ख)
कौसल्या-अरुन्धती
(ग)
अरुन्धती
(घ)
लव'कौसल्या
निर्देश
:- रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्न निर्माण कुरूत -
21. पत्रस्य भाषा मल यालमभाषा आसीत ।
(क)
कः
(ख)
कम्
(ग) कस्य
(घ)
कस्मिन्
22. फलेषु पदे सप्तमी विभक्तिः प्रयुक्ता।
(क) केषु
(ख)
कस्मै
(ग)
कस्मात्
(घ)
केन्
23. समुद्रः ब्राह्मणाय चत्वारि रत्नानि ददौ।
(क) कस्मै
(ख)
कीदृशः
(ग)
केन
(घ)
कुत्र
24. योग कर्मसु कौशल्म् ।
(क)
कः
(ख)
कीदृशः
(ग) केषु
(घ)
कम्
25. सर्वक्षत्रपरिभावी महान् उत्कर्षनिकषः ।
(क)
कः
(ख)
केन्
(ग)
कुत्र
(घ) कीदृशः
निर्देशः
निर्देशानुसारम् उत्तरं चिनुत
26. उत्तररामचरितम् कस्य रचना ?
(क) भवभूतेः
(ख)
कालिदास्य
(ग)
वाण्र्णभट्टस्य
(घ)
भारवेः
27. पुत्रलिकाः कति सन्ति ?
(क)
विंषतिः
(ख)
सप्तदश
(ग) द्वात्रिंशत्
(घ)
पञ्चविशंतिः
28. मित्रस्य इति पदस्य अत्र कः विलोम ?
(क)
सखा
(ख)
बन्धु
(ग)
शुद्ध
(घ) शत्रु
29. कथयति इत्यर्थे अत्र कः पर्याय ?
(क)
पृच्छति
(ख) आख्याति
(ग)
ददाति
(घ)
गच्छति
30. वेदाः कति सन्ति ?
(क)
एकः
(ख)
पञ्च
(ग) चत्वारः
(घ)
दश
खण्ड ख (B)
एकत्रिशत्तः
(31) तः अष्टत्रिंशत् (38) यावत् अतिलिघूत्तरीयाः प्रश्नाः सन्ति। एतेषु षट्प्रश्नाः
समाधेयाः सन्ति । 6x2=12
निर्देश
- अधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तान् प्रश्नान् निर्देशानुसारम् उत्तरत
भारतदेशः
आप्राचीन कालादपि विद्याप्रधानः। विद्याप्रदातारः गुखः पूज्यतमाः, "गुरुब्रहना
गुरुर्विष्णुगुरुर्देवो महेश्वरः । गुरू साक्षात् परं ब्रह्म, तस्मै श्री गुरवे नमः"
इत्येव अस्माकं मूलमंत्रः। गुरुणा बिना कापि विद्या पूर्णतां न प्राप्नोति । यः गुरूम्
आद्रियते शुत्रूषते, गुरूपदेशान आचरति, तस्मे विद्या स्वयं स्पृध्यति, गुरुः अति तादशं
शिष्यं वात्सल्येन प्श्यति, सर्वाः विद्याः शिक्षयति च।
31. पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) कः खलू साक्षत् परं ब्रह्म ?
उत्तर-
गुरुः खलु साक्षात् परं ब्रह्म।
(ख) गुरू कीदृशं शिष्यं वात्सल्येन पश्यति ?
उत्तर-
गुरुः तादृशं शिष्यं वात्सल्येन पश्यति, यः गुरुम् आद्रियते, शुश्रूषते च।
32 यथानिर्देशम् उत्तरत
(क) प्राप्नोति इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
उत्तर-
विद्या।
(ख) विद्याप्रदातारः इति विशेषणस्य विशेष्य किम् ?
उत्तर-
गुरवः।
(ग) आधुनिककालात इति पदस्य कि विलोनपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
उत्तर-
आप्राचीनकालात्।
(घ) सेवां कराति इति अर्थ कि पर्यायपदम् अत्र पयुक्तम् ?
उत्तर-
शुश्रूषते।
पठितावबोधनम्
निर्देश
:- अधोलिखितं गद्यांश, पद्यं, नाट्यांश च पठित्वा प्रदत्तान प्रश्नानं निर्देशानुसार
संस्कृतेन उत्तरत
गद्यांश
एवं
चतुर्णा परस्परं विवादो लग्रः। ततो ब्राहमणों राजसमीपमागत्य चतुर्णा विवादवृतान्तमकथयत्
। राजापि तच्छ्रुत्वा तस्मै ब्राहमणाय चत्वार्यपि रतानि ददौ। इति कथयित्वा पुतलिका
राजानमवदत्, "भो राजन् ! त्वययेवंविध-सहजमौदार्य विधते चेदस्मिन् सिंहाने समुपविश।
तच्छ्रुत्वा राजा तूष्णीमासीत ।"
33. पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) राजा ब्राहमणाय कानि ददी ?
उत्तर-
राजा ब्राह्मणाय चत्वार्यपि रत्नानि ददौ।
(ख) पुतलिका राजानं किम् अवदत् ?
उत्तर-
पुतलिका राजानम् अवदत्— “भो राजन्! त्वय्येवंविध-सहजमौदार्यं विद्यते चेत् अस्मिन्
सिंहासने समुपविश।”
34. यथानिर्देशम् उत्तरत
(क) कथयित्वा पदे कः प्रत्ययः प्रयुक्तः ?
उत्तर-
क्त्वा प्रत्ययः।
(ख) कलहः अस्य प्र्ष्यायपदम् अत्र किं प्रयुक्तम् ?
उत्तर-
विवादः।
(ग) दूरम अस्य विलोमपदं किम् ?
उत्तर-
समीपम्।
(घ) अवदत् पदे कः लकारः प्रयुक्तः ?
उत्तर-
लङ्लकारः।
पद्यम
सहसा
विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम।
वृणुते
हि विमृश्यकारिणं, गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ।।
35. पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) सहसा किं न विद्धीत ?
उत्तर-
सहसा क्रियां न विदधीत।
(ख) अविवेकः कासां पदं दर्तते ?
उत्तर-
अविवेकः परमापदां पदं वर्तते।
36. यथानिर्देषाम् उत्तरत
(क) वृणुते पदे कः प्रत्ययः प्रयुक्त ?
उत्तर-
'वृणुते' पद में 'लट् लकार' (वर्तमान काल), प्रथम पुरुष, एकवचन का आत्मनेपद प्रत्यय
'त' (तिङ् प्रत्यय) प्रयुक्त है। (धातु: वृ - वरण करना)।
(ख) विपदः अस्य कः विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
उत्तर-
सम्पदः।
नाटयांश
:-
बटवः
- पश्यतु कुमारस्तावदाश्चर्यम।
लवः
- दृष्टमवगतं च। नूनमाश्वमे धिकोऽयमश्वः ।
बटवः
- कथं ज्ञायते ?
लवः
- ननु मूर्खाः। पठितमेव हि युष्माभिरपि तत्काण्डम् । किं न पश्यथ ? प्रत्येक शतसंख्याः
कवचिनो दण्डिनो निषडिगणश्च रक्षितारः। यदि च विप्रत्ययस्तत्पृच्छत ।
37. पूण्रवाक्येन उत्तरत
(क) कीदृशः अश्वः तत्र आसीत ?
उत्तर-
तत्र नूनम् आश्वमेधिकः अश्वः आसीत्।
(ख) अश्वस्य रक्षार्थ कति रक्षितारः आसन् ?
उत्तर-
अश्वस्य रक्षार्थं प्रत्येकशतसंख्याः कवचिनः, दण्डिनः निषङ्गिणश्च रक्षितारः आसन्।
38. यथानिर्देशम् उत्तरत
(क) पश्यथ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम ?
उत्तर-
यूयम्।
(ख) प्रत्यय इति पदस्य किं विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम ?
उत्तर-
विप्रत्ययः।
(ग) निषङ्गिणः अस्म विशेष्यपदम् अत्र किम् ?
उत्तर-
रक्षितारः।
(घ) पश्यथ इति पदस्य मूलधातुः लिख ।
उत्तर-
दृश् धातुः
खण्ड ग (C)
ऊनचत्वारिश्तः
(39) षट्चत्वारिंशत् (46) यावत् लघूत्तरीयाः प्रश्नाः सन्ति। अधोलिखितप्रश्नेषु षट्प्रश्नाः
समाधेयाः सन्ति। 6x3=18
39. अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूर्ण कुरूत
ईशावास्यमिंद
सर्व यत्किच जगत्यां जगत् ।
तेन
व्यक्तेन भुत्रजीया मा गृधः कस्यरिवद् धनम् ।।
अन्वयः
जगत्यां
यत् किम च .....
जगत्.....
इदं सर्वम् .....
ईशावास्यम्.....
तेन त्यक्तेन भुज्जीयाः, कस्यस्विद् धनं मा..... गृधः.......।
40. शब्दार्थ लिखत
(क) शौचम् - पवित्रता / स्वच्छता
(ख) मातरिश्वा - वायुः / पवनः
(ग) मयूरः - मोरः
41. कोष्ठकेषु प्रदत्तपदेषु उचितं विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि
पूरयत
(क)
राकेश.... नेत्राभ्याम्......काणः अस्ति। (नेत्र)
(ख)
श्री..... गणेशाय.....नमः। (गणेश)
(ग)
... बालकाय....... मोदकं रोचते। (बालक)
42. वाक्यनिर्माणं कुरूत
(क) पत्रम् - अहं पत्रं लिखामि।
(ख) अध्यापकः - अध्यापकः पाठं
पाठयति।
(ग) अहम् - अहं विद्यालयं गच्छामि।
43. अशुद्धिशोधनं कुरूत
(क) सः कन्दुकेन क्रीडन्ति ।
उत्तर-
सः कन्दुकेन क्रीडति।
(ख) तस्य चतस्रः पुत्राः आसन् ।
उत्तर-
तस्य चत्वारः पुत्राः आसन्।
(ग) अहम् विधालयं अगच्छत् ।
उत्तर-
अहं विद्यालयम् अगच्छम्।
44. सन्धिविच्छेदं कुरूत
(क)
नायकः = नै + अकः
(ख)
स्वागतम् = सु + आगतम्
(ग)
निस्वार्थ = निः + स्वार्थः
45. प्रकृतिपत्ययस्य संयोगं कुरूत
(क) अहं गीतां पठ् + क्तवा भोजनं करोमि ।
उत्तर-
पठित्वा
(ख) छात्राः ! पठ् + तुमुन् आगच्छन्तु ।
उत्तर-
पठितुम्
(ग) सर्वदा सत्यम् वद् + अनीयर।
उत्तर-
वदनीयम्
46. समासिकविग्रहं कुरूत
(क)
प्रतिदिनम् = दिनं दिनं प्रति
(ख)
रामलक्षणौ = रामः च लक्ष्मणः च
(ग)
दशानन् = दश आननानि यस्य सः (रावणः)
खण्ड घ (D)
सप्तचत्वारिंशत्तः (47) द्विपञ्चाशत् (52) यावत् दीर्घ उत्तरीयाः
प्रश्नाः सन्ति। निम्नाङ्कितेषु प्रश्नेषु चत्वारः प्रश्नाः समाधेयाः 4x5=20
47. मञ्जूषातः उचितसड्केतान् गृहीत्वा अधोलिखितां
कथां पूरचित्वा पुनः लिखत
निवेधते, असमर्थः, भवताम्, प्रधानाचार्य, शिक्षा-शुल्क-क्षमार्थम्
सेवायाम्
(i)...... प्रधानाचार्य.......
सर्वोदय-वरिष्ठ विद्यालयः
चन्द्रपुरम ।
विषयः (ii) … शिक्षा-शुल्क-क्षमार्थम् ……प्रार्थनापत्रम्
।
मान्याः,
सविनयम् (iii) … निवेद्यते …...यत् मम पितृमहाभागनाम् वेतनम् केवलम अस्ति। ते हि एकस्मिन्
कार्यालये कार्यम् कुर्वन्ति । तत्र मासिक वेतनरूपेण केवलम् सार्द्ध-सहस्र, रूप्यकाणि
प्रदीयन्ते। ऐतेन अल्पेन वेतनेन परिवारस्य भरणपोषणम् येन केन प्रकारेण भवति। अतः अहं
शिक्षा शुल्क दाने (iv)....
असमर्थः......अस्मि ।
अतः प्राथये यत् मम शिक्षा शुल्क क्षन्तव्यम भवति ।
(v) ……
भवताम् ……...शिष्यः
शशि
क्रमांकः 15
48. रोगकारणात् अवकाशाय प्रधानाचार्य प्रति
आवेदनपत्रं लिखत ।
उत्तर-
सेवायाम्
समादरणीयाः प्रधानाचार्य-महोदयाः
प्रोजेक्ट +2 स्कूल,
धरमपुर
धरमपुर, पाकुड़
विषयः - अवकाशग्रहणार्थं प्रार्थनापत्रम्।
श्रीमन्तः मान्यवराः,
सविनयं प्रार्थ्यते
यत् जानुयारीमासस्य एकादशे दिनांके अग्रजस्य पाणिग्रहणं सम्पत्स्यते। एतदर्थम् एकदिनं
मया अवश्यमेव तत्र प्राप्तव्यम्। अतः कृपया दिनद्वयस्य (21/09/2026 -22/09/2026) अवकाशप्रदाय
अनुगृह्णन्तु भवन्तः। इति मम निवेदनम्।
भवताम् अनुगतः छात्रः
मुनु हेम्ब्रमः
कक्षा- द्वादशी
क्रमांकः - 04
49. नाट्यसाहित्यस्य अथवा गद्यसाहित्यस्य वैशिष्टयं
प्रतिपादयत।
उत्तर- संस्कृत नाट्यसाहित्यस्य प्रमुखा: विशेषता:
1) नाटकस्य इतिवृत्तं इतिहासपुराणप्रसिद्धं
स्यात् ।
2) नाटकानाम् आरम्भ: मंगलाचरणेन
नान्द्या वा भवति।
3) मुखादिपञ्चसन्धियुक्तं
भवति।
4) नाटकं रूपकस्य दशभेदेषु
विशिष्टं भवति।
5) संस्कृतनाटकानि प्रायः
सुखान्तानि भवन्ति।
6) नाटकानां प्रधानरस: श्रृंगार:
वीर: वा भवति।
7) संस्कृतनाटकेषु न्यूनतमा:
पञ्च, अधिकाधिका: च दश अंकाः भवन्ति ।
8) विदूषकस्य कल्पना संस्कृतनाटकानां
मौलिकविशेषता अस्ति । अयं पात्र: हास्योत्पादकं पात्रं भवति।
9) नाटकानां समाप्ति: भरतवाक्येन
भवति । यत्र प्रधानपात्रं देशस्य समाजस्य च उन्नते: कामनां करोति।
10) प्रमुखनाटकानि सन्ति-
महाकविभासः - स्वप्रवासवदत्तम् , दूतवाक्यम्
प्रतिमानाटकम् , उरुभंगम्
च । शूद्रक: - मृच्छकटिकम् ।
कालिदासः - अभिज्ञानशाकुंतलम्
। भवभूति - उत्तररामचरितम् ।
विशाखादत्तः - मुद्राराक्षस
।
गद्यसाहित्यस्य प्रमुखा : विशेषता
-
1. धन्दोरहिता रचना गद्यं कथ्यते ।
2. संस्कृतस्य गयसाहित्यम् अत्यतं प्राचीनं अस्ति ।
3. संस्कृत गद्यसाहित्ये समासशशैल्या : आधिक्यं भवति '
4. ओजः संस्कृत गद्यस्य प्राणः
5. संस्कृत गद्यसाहित्यस्य कथनाकानां मूलं लोककथा: सन्ति ।
6. गद्यस्य भेदद्वयस्य मन्यते - कथा आख्यायिका: च ।
7. कथाया: कथानकं काल्पनिकं भवति ।
8. आख्यायिका: कथानकं ऐतिहासिकं भवति ।
9. गद्यस्य विषये प्रसिद्धं अस्ति यत् - गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति
।
10. प्रमुखगद्य काव्यानि सन्ति
सुबंधु - वासवदता, दण्डी - दशकुमारचरितम्, वाणभट्ट न कादम्बरी, हर्षचरितं , च अंबिकादत्त
व्यास – शिवराजविजयम्
50. प्रदतमत्रजूषायाः समुचिपदानां चयनं कृत्वा
अधोदत्त पदानां समानार्थकपदानि लिखन्तु।
मत्रजूशा - मतिः, दुष्कर्म, मनीषी, देहः, अनारतम्
(क) विद्वान् =
मनीषी
(ख) शरीरम् =
देहः
(ग) बुद्धिः =
मतिः
(घ) सततम् =
अनारतम्
(ड) दुष्कृतम् =
दुष्कर्म
51. मत्रजूषासहायता चित्रं दृष्टवा पत्रच वाक्यानि रचयत
मत्रजुषा
उधानम्,
बाल, वृक्ष, पादप, जन, प्रातः, पक्षी, पुष्पम्, कन्दूक, भ्रमणम्, सुन्दरवेला, क्रीड़ा
उत्तर-
1. इदं चित्रम् एकस्य रमणीयस्य उद्यानस्य अस्ति।
2. प्रातःकाले अनेके जनाः उद्याने भ्रमणम् कुर्वन्ति।
3. उद्याने विविधाः वृक्षाः, पादपाः विकसितानि पुष्पाणि च
सन्ति।
4. वृक्षेषु पक्षिणः कलरवं कुर्वन्ति, एषा सुन्दरवेला वर्तते।
5. उद्याने बालाः कन्दुकेन सह क्रीडां कुर्वन्ति।
52. अधोलिखितनां ग्रथानां लेखकानां नामानि लिखत (केमाचित पंचानाम्)
(क)
पंचतंत्रम् = विष्णुशर्मा
(ख)
रामायणम् = महर्षि वाल्मीकि
(ग)
अभिज्ञानशाकुन्तलम = कालिदासः
(घ)
महाभारतम् = वेदव्यासः
(ड)
रघुवंशम = कालिदासः
(च)
कादम्बरी = बाणभट्टः
(छ) गीतगोविन्दम् = जयदेवः
JCERT/JAC REFERENCE BOOK
विषय सूची
अध्याय-1 विद्ययामृतमश्नुते (विद्या से अमृतत्व की प्राप्ति होती है)
अध्याय-5 शुकनासोपदेशः (शुकनास का उपदेश)
अध्याय-7 विक्रमस्यौदार्यम् (विक्रम की उदारता)
अध्याय-9 कार्यं वा साधयेयं, देहं वा पातयेयम् (कार्य सिद्धकरूँगा या देह त्याग दूँगा)
अध्याय-11 उद्भिज्ज परिषद् (वृक्षों की सभा)
अध्याय-12 किन्तोः कुटिलता (किन्तु शब्द की कुटिलता)
अध्याय-13 योगस्य वैशिष्ट्यम् (योग की विशेषता)
अध्याय-14 कथं शब्दानुशासनम् कर्तव्यम् (शब्दों का अनुशासन(प्रयोग) कैसे करना चाहिए)
JCERT/JAC प्रश्न बैंक - सह - उत्तर पुस्तक (Question Bank-Cum-Answer Book)
विषयानुक्रमणिका
क्रम. | पाठ का नाम |
प्रथमः पाठः | |
द्वितीयः पाठः | |
तृतीयः पाठः | |
चतुर्थः पाठः | |
पंचमः पाठः | |
षष्ठः पाठः | |
सप्तमः पाठः | |
अष्टमः पाठः | |
नवमः पाठः | |
दशमः पाठः | |
एकादशः पाठः | |
द्वादशः पाठः | |
त्रयोदशः पाठः | |
चतुर्दशः पाठः | |
Sanskrit Solutions शाश्वती भाग 2
Model Question Solution 
PROJECT RAIL (JCERT) Weekly Test Answer Key 2023-24
Useful Link
Class 9th & 10th | |
Class 11th & 12th | |
University Economics | |
11th & 12th Model Question Solution | |
Hindu Mythological Secrets | |
Quiz | |
JAC Exam. Question & Solution | |
Department Letter, Exam. & NEWS | |
TGT-PGT-JPSC | |
Department Letter, Exam. & NEWS. | |
JAC BOARD NEWS | |
Online Test | |
YouTube |
